Vì sao con người hành động khác nhau dù ở cùng một hoàn cảnh?
Trong cuộc sống, có những người sẵn sàng dành nhiều năm theo đuổi một mục tiêu, trong khi người khác nhanh chóng từ bỏ khi gặp khó khăn. Có người làm việc chăm chỉ vì thu nhập, có người tìm kiếm sự công nhận, nhưng cũng có những người chấp nhận mức lương thấp hơn để được làm công việc có ý nghĩa.
Tại sao cùng một môi trường, cùng một cơ hội nhưng con người lại có những lựa chọn và mức độ nỗ lực khác nhau?
Dưới góc nhìn Tâm lý học, sự khác biệt này có liên quan đến động cơ và nhu cầu – những yếu tố quan trọng góp phần định hướng, thúc đẩy và duy trì hành vi con người.
Động cơ không chỉ xuất hiện trong những quyết định lớn như lựa chọn nghề nghiệp, kết hôn hay thay đổi cuộc sống. Nó còn hiện diện trong những hành động thường ngày: một học sinh cố gắng đạt điểm cao, một nhân viên mong muốn được thăng tiến hay một người cha dành thời gian chăm sóc gia đình sau ngày làm việc mệt mỏi.
Từ cách tiếp cận Tâm lý học ứng dụng của ThS. Lê Anh Phước, việc nghiên cứu động cơ và nhu cầu giúp mở rộng hiểu biết về những nguyên nhân phía sau hành vi, đồng thời cung cấp cơ sở để phân tích các vấn đề trong gia đình, giáo dục, quản trị và phát triển con người.
Bởi đôi khi, để hiểu vì sao một người hành động như vậy, điều quan trọng không chỉ là quan sát họ làm gì, mà còn phải tìm hiểu họ đang mong muốn điều gì và điều gì khiến hành động đó trở nên có ý nghĩa đối với họ.
1. Động cơ là gì trong Tâm lý học?
Trong Tâm lý học, động cơ (motivation) là khái niệm dùng để giải thích những quá trình liên quan đến việc khởi phát, định hướng và duy trì hành vi hướng tới một mục tiêu.
Động cơ giúp lý giải vì sao con người bắt đầu một hoạt động, lựa chọn một hành động thay vì hành động khác và tiếp tục nỗ lực ngay cả khi gặp trở ngại.
Ví dụ, hai sinh viên cùng đăng ký một khóa học Tâm lý học.
Người thứ nhất học vì mong muốn đạt điểm cao và nhận bằng tốt nghiệp. Người thứ hai học vì tò mò về hành vi con người và muốn vận dụng kiến thức vào cuộc sống.
Cả hai có thể cùng tham gia lớp học, làm bài tập và hoàn thành chương trình. Tuy nhiên, động cơ thúc đẩy hành vi của họ không hoàn toàn giống nhau.
Sự khác biệt về động cơ có thể ảnh hưởng đến cách học, mức độ chủ động và khả năng duy trì nỗ lực.
Điều này cho thấy hành vi bên ngoài giống nhau không nhất thiết phản ánh những động cơ giống nhau.
Một cá nhân cũng có thể đồng thời chịu ảnh hưởng bởi nhiều động cơ. Chẳng hạn, một người theo học đại học vừa để phát triển kiến thức, vừa để có cơ hội nghề nghiệp tốt hơn, vừa để đáp ứng kỳ vọng của gia đình.
Vì vậy, việc tìm hiểu động cơ cần tránh những kết luận đơn giản hoặc quy toàn bộ hành vi về một nguyên nhân duy nhất.
2. Nhu cầu và động cơ có mối quan hệ như thế nào?
Nhu cầu là những trạng thái thiếu hụt, mong muốn hoặc yêu cầu cần được đáp ứng để duy trì đời sống và sự phát triển của cá nhân.
Con người có những nhu cầu liên quan đến sinh học như ăn uống, nghỉ ngơi và an toàn; đồng thời có những nhu cầu tâm lý và xã hội như được gắn kết, được tôn trọng, có năng lực và được tự chủ.
Nhu cầu có thể góp phần hình thành động cơ, nhưng hai khái niệm không hoàn toàn đồng nhất.
Nhu cầu liên quan đến điều con người cần hoặc mong muốn, trong khi động cơ liên quan đến quá trình thúc đẩy và định hướng hành vi nhằm đạt được điều đó.
Ví dụ, một người có nhu cầu được công nhận trong công việc.
Nhu cầu này có thể thúc đẩy họ nỗ lực hoàn thành dự án, nâng cao năng lực hoặc chủ động nhận thêm trách nhiệm.
Tuy nhiên, nếu môi trường làm việc thiếu công bằng hoặc những nỗ lực liên tục không được ghi nhận, động lực của người đó có thể suy giảm.
Trong trường hợp này, hành vi không chỉ chịu ảnh hưởng bởi nhu cầu cá nhân mà còn bởi điều kiện môi trường và cách cá nhân đánh giá khả năng đạt được mục tiêu.
Đây là lý do Tâm lý học không xem động cơ như một đặc điểm hoàn toàn cố định. Động cơ có thể thay đổi theo hoàn cảnh, trải nghiệm và giai đoạn phát triển của mỗi người.
3. Tháp nhu cầu Maslow và cách hiểu đúng về động lực con người
Một trong những lý thuyết nổi tiếng khi nghiên cứu nhu cầu là lý thuyết của nhà tâm lý học Abraham Maslow.
Trong công trình công bố năm 1943, Maslow đề xuất một cách tiếp cận về hệ thống nhu cầu và sự phát triển động lực của con người.
Mô hình này thường được trình bày thành năm nhóm nhu cầu:
- Nhu cầu sinh lý: Ăn uống, nghỉ ngơi và những điều kiện cơ bản để duy trì sự sống.
- Nhu cầu an toàn: Sự ổn định, bảo vệ và cảm giác an tâm.
- Nhu cầu xã hội: Tình yêu thương, sự gắn kết và cảm giác thuộc về một tập thể.
- Nhu cầu được tôn trọng: Sự công nhận, lòng tự trọng và cảm nhận về năng lực bản thân.
- Nhu cầu tự hiện thực hóa: Phát triển tiềm năng, sáng tạo và theo đuổi những mục tiêu có ý nghĩa.
Ví dụ, một người đang gặp khó khăn về tài chính có thể ưu tiên tìm kiếm thu nhập ổn định. Khi điều kiện sống được cải thiện, người đó có thể quan tâm nhiều hơn đến cơ hội phát triển nghề nghiệp, sự công nhận hoặc những mục tiêu cá nhân.
Tuy nhiên, cần hiểu rằng tháp nhu cầu Maslow là một mô hình lý thuyết có giá trị gợi mở, không phải quy luật cứng nhắc áp dụng giống nhau cho mọi cá nhân.
Các nghiên cứu sau này không xác nhận đầy đủ rằng tất cả mọi người đều phải thỏa mãn từng tầng nhu cầu theo một trình tự cố định.
Trong thực tế, con người có thể theo đuổi nhiều nhu cầu cùng lúc. Một nghệ sĩ vẫn có thể sáng tạo trong điều kiện kinh tế khó khăn. Một người có thu nhập cao vẫn có thể cảm thấy cô đơn hoặc thiếu ý nghĩa trong cuộc sống.
Do đó, việc vận dụng mô hình Maslow cần đi kèm sự thận trọng và xem xét bối cảnh cụ thể.
4. Động cơ nội tại và động cơ ngoại tại: Điều gì khiến con người duy trì nỗ lực?
Một cách phân biệt quan trọng trong Tâm lý học là giữa động cơ nội tại và động cơ ngoại tại.
Động cơ nội tại – Khi hoạt động tự thân mang lại sự hứng thú
Động cơ nội tại (intrinsic motivation) xuất hiện khi cá nhân thực hiện một hoạt động vì cảm thấy hoạt động đó thú vị, hấp dẫn hoặc mang lại sự thỏa mãn.
Ví dụ, một người đọc sách Tâm lý học vì yêu thích việc khám phá cách con người suy nghĩ. Một người chơi đàn vì niềm vui âm nhạc, không phải để nhận phần thưởng.
Trong những trường hợp này, bản thân hoạt động đã có giá trị đối với người thực hiện.
Động cơ ngoại tại – Khi hành vi hướng đến một kết quả khác
Động cơ ngoại tại (extrinsic motivation) liên quan đến việc thực hiện hành vi nhằm đạt được một kết quả có thể tách biệt với hoạt động, chẳng hạn như tiền thưởng, bằng cấp, sự công nhận hoặc tránh một hình thức xử phạt.
Một nhân viên có thể cố gắng đạt chỉ tiêu để nhận thưởng. Một học sinh có thể hoàn thành bài tập nhằm đạt điểm số mong muốn.
Tuy nhiên, động cơ ngoại tại không phải lúc nào cũng tiêu cực.
Theo Thuyết Tự quyết (Self-Determination Theory) của Edward Deci và Richard Ryan, động cơ ngoại tại có nhiều mức độ khác nhau, từ hành vi chủ yếu chịu sự kiểm soát bên ngoài đến hành vi mà cá nhân đã nhận thức và chấp nhận giá trị của mục tiêu.
Chẳng hạn, một người không đặc biệt yêu thích việc tập thể dục nhưng vẫn duy trì thói quen vì hiểu rằng sức khỏe có ý nghĩa quan trọng đối với cuộc sống của mình.
Trong trường hợp này, hành vi vẫn hướng đến một kết quả bên ngoài hoạt động, nhưng cá nhân có sự tự nguyện và nhận thức rõ về giá trị của nó.
Điều quan trọng không chỉ là động cơ đến từ bên trong hay bên ngoài, mà còn là mức độ tự chủ và ý nghĩa mà cá nhân cảm nhận được khi thực hiện hành động.
5. Ba nhu cầu tâm lý cơ bản theo Thuyết Tự quyết
Thuyết Tự quyết là một trong những hướng nghiên cứu có ảnh hưởng lớn đối với Tâm lý học động lực.
Theo lý thuyết này, ba nhu cầu tâm lý cơ bản có vai trò quan trọng đối với động lực và sức khỏe tâm lý của con người.
Nhu cầu tự chủ
Tự chủ (autonomy) liên quan đến cảm giác cá nhân có quyền lựa chọn và hành động phù hợp với những giá trị mà mình chấp nhận.
Tự chủ không đồng nghĩa với việc không cần người khác hoặc không tuân thủ bất kỳ quy tắc nào.
Một nhân viên có thể làm việc trong tổ chức có quy định rõ ràng nhưng vẫn cảm thấy tự chủ nếu hiểu mục tiêu, được tham gia ý kiến và có không gian lựa chọn cách thực hiện công việc.
Nhu cầu năng lực
Nhu cầu năng lực (competence) liên quan đến cảm nhận rằng bản thân có khả năng thực hiện nhiệm vụ, học hỏi và tạo ra kết quả.
Khi liên tục gặp thất bại mà không nhận được sự hướng dẫn phù hợp, cá nhân có thể mất dần cảm giác về năng lực.
Ngược lại, những thử thách vừa sức cùng phản hồi mang tính xây dựng có thể giúp con người phát triển sự tự tin và duy trì nỗ lực.
Nhu cầu gắn kết
Nhu cầu gắn kết (relatedness) thể hiện mong muốn được kết nối, quan tâm và có những mối quan hệ có ý nghĩa.
Một người có thể làm việc tại doanh nghiệp lớn, hưởng mức lương tốt nhưng vẫn thiếu động lực nếu cảm thấy bị cô lập hoặc không được tôn trọng.
Ba nhu cầu này không hoạt động hoàn toàn độc lập.
Một môi trường hỗ trợ sự tự chủ, năng lực và gắn kết có thể tạo điều kiện thuận lợi cho động lực tự nguyện, sự tham gia và phát triển của cá nhân.
6. Vì sao có người rất có động lực nhưng vẫn không hành động?
Trong đời sống, không ít người hiểu rõ điều mình mong muốn nhưng vẫn gặp khó khăn khi bắt đầu hoặc duy trì hành động.
Một người muốn học ngoại ngữ nhưng liên tục trì hoãn. Một người mong muốn cải thiện sức khỏe nhưng không duy trì được việc tập luyện.
Điều này cho thấy động cơ không phải yếu tố duy nhất quyết định hành vi.
Hành động còn chịu ảnh hưởng bởi khả năng tự điều chỉnh, thói quen, cảm xúc, điều kiện môi trường và niềm tin về năng lực bản thân.
Nhà tâm lý học Albert Bandura đã nghiên cứu khái niệm niềm tin vào năng lực bản thân (self-efficacy), tức niềm tin của cá nhân về khả năng tổ chức và thực hiện những hành động cần thiết để đạt kết quả trong một tình huống cụ thể.
Một người có thể rất muốn thành công nhưng không bắt đầu vì cho rằng bản thân không đủ khả năng.
Ngược lại, khi tin rằng mình có thể tiến bộ thông qua luyện tập, cá nhân thường có cơ sở tốt hơn để lựa chọn mục tiêu, nỗ lực và đối diện với khó khăn.
Tuy nhiên, niềm tin tích cực không thay thế được năng lực thực tế, nguồn lực hoặc điều kiện cần thiết.
Để chuyển động cơ thành hành động, con người thường cần những mục tiêu cụ thể, phương pháp phù hợp, cơ hội thực hành và môi trường hỗ trợ.
Vì vậy, khi một người thiếu hành động, không nên vội kết luận rằng họ lười biếng hoặc không có ý chí.
Đôi khi, vấn đề nằm ở sự thiếu rõ ràng về mục tiêu, những trở ngại trong môi trường hoặc cảm giác thiếu khả năng kiểm soát tình huống.
7. Ứng dụng kiến thức về động cơ và nhu cầu trong đời sống
Trong gia đình và các mối quan hệ
Hiểu biết về nhu cầu tâm lý giúp giải thích vì sao những hành động nhỏ có thể mang ý nghĩa lớn đối với người khác.
Một người mong muốn được lắng nghe có thể cảm thấy tổn thương khi ý kiến của mình liên tục bị bỏ qua.
Một người khác có thể xem việc được tin tưởng và có không gian riêng là biểu hiện của sự tôn trọng.
Thay vì mặc định mọi người đều có cùng nhu cầu, các thành viên trong gia đình có thể chủ động trao đổi về những điều mình mong muốn và những giới hạn cần được tôn trọng.
Trong giáo dục
Động lực học tập không chỉ đến từ điểm số hay phần thưởng.
Khi người học hiểu được ý nghĩa của kiến thức, nhận thấy sự tiến bộ và có cơ hội chủ động khám phá, việc học có thể trở nên tích cực hơn.
Giáo viên và người hướng dẫn có thể hỗ trợ bằng cách đưa ra mục tiêu rõ ràng, phản hồi cụ thể và thiết kế những hoạt động phù hợp với khả năng của người học.
Trong quản trị và lãnh đạo
Những chính sách đãi ngộ là cần thiết, nhưng không phải yếu tố duy nhất tạo nên động lực làm việc.
Nhân viên còn có thể quan tâm đến sự công bằng, cơ hội phát triển, mức độ tự chủ và chất lượng quan hệ với đồng nghiệp.
Một nhà quản lý chỉ sử dụng tiền thưởng để thúc đẩy hiệu suất có thể bỏ qua những nhu cầu tâm lý quan trọng khác.
Do đó, việc xây dựng môi trường làm việc hiệu quả cần kết hợp chính sách phù hợp với sự ghi nhận, hỗ trợ năng lực và giao tiếp tôn trọng.
Trong Marketing và hành vi khách hàng
Nhu cầu và động cơ góp phần lý giải vì sao khách hàng lựa chọn sản phẩm hoặc dịch vụ.
Một người mua điện thoại có thể ưu tiên tính năng phục vụ công việc. Người khác quan tâm đến thiết kế, sự tiện lợi hoặc hình ảnh thương hiệu.
Việc hiểu động cơ khách hàng giúp doanh nghiệp phát triển sản phẩm và truyền đạt giá trị phù hợp hơn.
Tuy nhiên, ứng dụng Tâm lý học trong Marketing cần tôn trọng quyền tự quyết của khách hàng, tránh khai thác nỗi sợ hoặc tạo ra những kỳ vọng sai lệch.
8. Góc nhìn của ThS. Lê Anh Phước: Hiểu động cơ để hiểu sâu hơn về hành vi con người
Với nền tảng Thạc sĩ Quản trị kinh doanh (MBA), chứng chỉ Tâm lý học ứng dụng và định hướng tiếp tục nghiên cứu lĩnh vực Tâm lý học, ThS. Lê Anh Phước quan tâm đến việc kết nối những kiến thức về động cơ, nhu cầu và hành vi với các tình huống thực tiễn.
Cách tiếp cận này nhấn mạnh việc xem xét con người trong bối cảnh cụ thể, thay vì chỉ đánh giá qua kết quả hoặc biểu hiện bên ngoài.
Một nhân viên không tích cực tham gia công việc có thể đang gặp khó khăn về năng lực, thiếu cảm giác được ghi nhận hoặc chưa hiểu rõ ý nghĩa nhiệm vụ.
Một học sinh ít phát biểu không nhất thiết thiếu kiến thức; em có thể lo ngại việc trả lời sai trước tập thể.
Một người thường xuyên tìm kiếm sự công nhận cũng không nên bị đánh giá đơn giản là thích thể hiện, bởi hành vi đó có thể liên quan đến những nhu cầu tâm lý và trải nghiệm khác nhau.
Những ví dụ này không nhằm khẳng định nguyên nhân của từng hành vi, mà cho thấy sự cần thiết của việc đặt câu hỏi, thu thập thông tin và xem xét nhiều khả năng giải thích.
Dưới góc nhìn Tâm lý học ứng dụng của ThS. Lê Anh Phước, hiểu động cơ không phải là suy đoán người khác đang nghĩ gì, mà là tìm hiểu những yếu tố có thể đang định hướng hành vi của họ trên cơ sở khoa học và bối cảnh thực tế.
Khi được vận dụng thận trọng, kiến thức về động cơ và nhu cầu có thể góp phần nâng cao chất lượng giao tiếp, hỗ trợ học tập, cải thiện môi trường làm việc và thúc đẩy sự phát triển của con người.
Kết luận: Đằng sau hành vi là những nhu cầu cần được thấu hiểu
Động cơ và nhu cầu là những khái niệm nền tảng giúp Tâm lý học giải thích vì sao con người lựa chọn, bắt đầu và duy trì các hành động.
Từ lý thuyết nhu cầu của Maslow đến Thuyết Tự quyết của Deci và Ryan, các cách tiếp cận khác nhau đều cung cấp những góc nhìn có giá trị về mối liên hệ giữa nhu cầu tâm lý, môi trường và hành vi.
Tuy nhiên, không có một mô hình đơn lẻ nào giải thích đầy đủ mọi quyết định của con người.
Để hiểu một hành vi, cần xem xét đồng thời động cơ, nhận thức, cảm xúc, năng lực, kinh nghiệm và hoàn cảnh sống.
Dưới góc nhìn của ThS. Lê Anh Phước, nghiên cứu động cơ và nhu cầu là một bước quan trọng trên hành trình tìm hiểu con người, bởi những điều thúc đẩy hành vi đôi khi không thể nhận biết chỉ qua những gì chúng ta quan sát được.
Thấu hiểu con người bắt đầu từ sự tò mò khoa học, khả năng lắng nghe và thái độ thận trọng trước những kết luận về hành vi của người khác.
Thông tin liên hệ
Điện thoại: 0961 346 598
Email: anhphuoc.tphcm@gmail.com
Địa chỉ: 40 đường số 40, KĐT Vạn Phúc, phường Hiệp Bình, TP. Hồ Chí Minh
LinkedIn: https://www.linkedin.com/in/leanhphuocalphaman/
