Vì sao con người có thể hiểu điều đúng nhưng vẫn hành động theo cảm xúc?
Trong cuộc sống, không ít lần con người nhận thức rõ điều mình nên làm nhưng lại hành động theo một cách hoàn toàn khác.
Một người biết rằng nóng giận có thể làm tổn thương người thân, nhưng vẫn nói ra những lời khó nghe trong lúc tranh cãi. Một nhà quản lý hiểu rằng cần bình tĩnh khi giải quyết vấn đề, nhưng đôi khi lại phản ứng gay gắt trước sai sót của nhân viên. Một học sinh biết mình đã chuẩn bị bài kỹ lưỡng nhưng vẫn lo lắng đến mức không thể tập trung khi bước vào phòng thi.
Tại sao nhận thức và hành vi đôi khi không thống nhất?
Dưới góc nhìn Tâm lý học, một phần câu trả lời nằm ở cảm xúc – thành phần quan trọng của đời sống tâm lý, có khả năng ảnh hưởng đến sự chú ý, trí nhớ, quá trình đánh giá và lựa chọn hành vi.
Cảm xúc không chỉ là những trạng thái vui, buồn, tức giận hay sợ hãi. Đó còn là những phản ứng phức tạp, liên quan đến hoạt động sinh lý, nhận thức, trải nghiệm chủ quan và xu hướng hành động.
Từ định hướng tìm hiểu Tâm lý học ứng dụng của ThS. Lê Anh Phước, việc nghiên cứu cảm xúc mở ra một hướng tiếp cận quan trọng để hiểu sâu hơn những hành vi thường gặp trong gia đình, môi trường làm việc và các mối quan hệ xã hội.
Bởi đôi khi, điều quyết định cách một người phản ứng không chỉ là sự việc đang xảy ra, mà còn là cách họ đánh giá sự việc và trạng thái cảm xúc xuất hiện trong thời điểm đó.
1. Cảm xúc là gì trong Tâm lý học?
Trong Tâm lý học, cảm xúc (emotion) thường được nghiên cứu như một quá trình gồm nhiều thành phần có liên hệ với nhau: sự đánh giá tình huống, trải nghiệm chủ quan, phản ứng sinh lý, biểu hiện bên ngoài và xu hướng hành động.
Ví dụ, khi bất ngờ nhận được một lời phê bình trước tập thể, một người có thể trải qua nhiều phản ứng cùng lúc.
Họ có thể nghĩ rằng bản thân đang bị đánh giá thấp, cảm thấy xấu hổ hoặc tức giận, tim đập nhanh hơn và có xu hướng im lặng hoặc phản bác.
Những phản ứng này không nhất thiết xuất hiện theo một trình tự cố định. Chúng có thể tương tác và thay đổi nhanh chóng tùy theo hoàn cảnh.
Cảm xúc cũng cần được phân biệt với tâm trạng (mood).
Cảm xúc thường gắn với một tình huống hoặc đối tượng tương đối cụ thể, trong khi tâm trạng có thể kéo dài hơn và không phải lúc nào cũng có nguyên nhân rõ ràng.
Chẳng hạn, tức giận vì một lời nhận xét là một phản ứng cảm xúc. Trong khi đó, cảm giác khó chịu kéo dài suốt cả ngày có thể được mô tả như một trạng thái tâm trạng.
Sự phân biệt này giúp con người hiểu rằng đời sống cảm xúc không chỉ bao gồm những phản ứng tức thời mà còn có những trạng thái tâm lý ảnh hưởng đến cách chúng ta trải nghiệm thế giới.
2. Cảm xúc hình thành như thế nào?
Một trong những vấn đề được quan tâm trong Tâm lý học cảm xúc là mối quan hệ giữa sự kiện, nhận thức và phản ứng cảm xúc.
Theo hướng tiếp cận đánh giá nhận thức (cognitive appraisal), được phát triển trong các công trình của Richard Lazarus, cảm xúc có liên hệ với cách cá nhân đánh giá ý nghĩa của một tình huống đối với mục tiêu, nhu cầu và khả năng ứng phó của bản thân.
Điều này giúp lý giải vì sao cùng một sự việc có thể tạo ra những cảm xúc khác nhau.
Hãy xem xét tình huống một nhân viên được giao nhiệm vụ mới.
Người thứ nhất có thể cảm thấy hào hứng vì xem đây là cơ hội học hỏi và phát triển.
Người thứ hai lại cảm thấy lo lắng vì cho rằng nhiệm vụ vượt quá năng lực hiện tại.
Người thứ ba có thể tức giận nếu tin rằng việc phân công thiếu công bằng.
Cùng một quyết định quản lý nhưng lại dẫn đến những trải nghiệm cảm xúc khác nhau.
Sự khác biệt không nhất thiết xuất phát từ bản thân nhiệm vụ, mà còn liên quan đến cách mỗi người đánh giá ý nghĩa và hậu quả của nhiệm vụ đó.
Tuy nhiên, không phải mọi cảm xúc đều bắt đầu bằng một quá trình suy nghĩ có ý thức. Một số phản ứng có thể xuất hiện rất nhanh, chịu ảnh hưởng bởi các cơ chế sinh học, quá trình học tập và những kinh nghiệm trước đó.
Vì vậy, cảm xúc cần được xem xét như kết quả tương tác giữa não bộ, cơ thể, nhận thức và môi trường sống.
3. Cảm xúc có vai trò gì đối với hành vi con người?
Cảm xúc thường bị đánh giá theo hai nhóm đơn giản: cảm xúc tích cực và cảm xúc tiêu cực.
Vui vẻ, yêu thương hoặc hào hứng thường được xem là tốt; trong khi tức giận, sợ hãi và buồn bã dễ bị xem là những trạng thái cần loại bỏ.
Tuy nhiên, dưới góc nhìn Tâm lý học, cách phân loại này chưa phản ánh đầy đủ chức năng của cảm xúc.
Cảm xúc khó chịu không đồng nghĩa với cảm xúc vô ích.
Sợ hãi có thể giúp con người nhận diện nguy hiểm và chuẩn bị phản ứng bảo vệ bản thân.
Tức giận có thể xuất hiện khi cá nhân nhận thấy quyền lợi, giá trị hoặc giới hạn của mình bị xâm phạm.
Buồn bã có thể liên quan đến trải nghiệm mất mát, khiến con người chậm lại và tìm kiếm sự hỗ trợ.
Niềm vui có thể thúc đẩy sự gắn kết, khám phá và duy trì những hoạt động có ý nghĩa.
Những cảm xúc này đều có thể mang lại thông tin về cách cá nhân đang trải nghiệm một tình huống.
Vấn đề không nằm ở việc một cảm xúc có xuất hiện hay không, mà còn ở cường độ, thời gian kéo dài, bối cảnh và cách cá nhân phản ứng với cảm xúc đó.
Chẳng hạn, tức giận trước một hành vi bất công có thể là phản ứng dễ hiểu. Nhưng việc sử dụng bạo lực hoặc xúc phạm người khác không vì thế mà trở nên phù hợp.
Cần phân biệt giữa cảm xúc và hành vi: con người không phải lúc nào cũng lựa chọn được cảm xúc xuất hiện ban đầu, nhưng có thể học cách điều chỉnh phản ứng của mình.
4. Vì sao khi tức giận, con người dễ nói những điều khiến bản thân hối hận?
Trong những tình huống cảm xúc mạnh, sự chú ý và quá trình xử lý thông tin có thể thay đổi.
Khi tức giận, cá nhân có thể tập trung nhiều hơn vào những chi tiết được xem là xúc phạm, đe dọa hoặc bất công.
Những thông tin khác, chẳng hạn như ý định thực sự của đối phương hoặc hậu quả lâu dài của lời nói, có thể không được cân nhắc đầy đủ.
Ví dụ, trong một cuộc tranh luận gia đình, một người nghe thấy câu nói: “Anh chẳng bao giờ quan tâm đến em”.
Thay vì nhận diện đây có thể là cách diễn đạt cảm xúc thất vọng, người nghe có thể diễn giải thành một sự phủ nhận toàn bộ nỗ lực của mình.
Cảm giác bị công kích khiến họ lập tức phản bác bằng những lời nói gay gắt.
Khi cả hai tiếp tục phản ứng theo cách tương tự, cuộc tranh luận có thể chuyển từ việc giải quyết vấn đề sang việc bảo vệ bản thân và chỉ trích lẫn nhau.
Điều đáng chú ý là sau khi bình tĩnh, mỗi người có thể nhìn nhận tình huống khác đi và cảm thấy hối hận về những điều đã nói.
Hiện tượng này cho thấy cảm xúc có thể ảnh hưởng đến quá trình đánh giá và hành động, nhưng không có nghĩa rằng cảm xúc hoàn toàn làm mất khả năng kiểm soát của con người.
Khả năng tự điều chỉnh còn phụ thuộc vào kỹ năng, thói quen, trạng thái cơ thể và mức độ căng thẳng tại thời điểm xảy ra sự việc.
5. Điều tiết cảm xúc là gì? Có phải kiểm soát cảm xúc là không được tức giận?
Điều tiết cảm xúc (emotion regulation) là quá trình con người tác động đến những cảm xúc mình trải nghiệm, thời điểm cảm xúc xuất hiện và cách cảm xúc được biểu hiện.
Nhà tâm lý học James Gross đã phát triển một mô hình có ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực nghiên cứu điều tiết cảm xúc.
Theo mô hình quá trình điều tiết cảm xúc, con người có thể tác động đến trải nghiệm cảm xúc ở nhiều giai đoạn khác nhau.
Lựa chọn tình huống
Cá nhân có thể chủ động lựa chọn hoặc tránh những tình huống nhất định để quản lý trải nghiệm cảm xúc.
Ví dụ, một người nhận thấy bản thân thường tranh cãi khi quá mệt có thể lựa chọn thảo luận vấn đề quan trọng vào thời điểm phù hợp hơn.
Điều chỉnh tình huống
Thay vì rời khỏi tình huống, cá nhân có thể thay đổi một số yếu tố của hoàn cảnh.
Chẳng hạn, khi cuộc họp trở nên căng thẳng, người điều hành có thể đề nghị các thành viên lần lượt trình bày ý kiến và tập trung vào dữ kiện cụ thể.
Điều hướng sự chú ý
Cá nhân có thể chuyển sự chú ý sang những khía cạnh khác của tình huống.
Ví dụ, trước một bài thuyết trình, thay vì liên tục nghĩ đến khả năng mắc lỗi, người nói có thể tập trung vào thông điệp cần truyền đạt và những bước chuẩn bị đã hoàn thành.
Thay đổi cách đánh giá
Một chiến lược được nghiên cứu rộng rãi là tái đánh giá nhận thức (cognitive reappraisal).
Đây là việc thay đổi cách diễn giải một tình huống nhằm tác động đến phản ứng cảm xúc.
Chẳng hạn, thay vì xem lời góp ý là sự phủ nhận năng lực, cá nhân có thể cân nhắc rằng đây là thông tin giúp nhận diện những điểm cần cải thiện.
Tái đánh giá không có nghĩa là tự thuyết phục rằng mọi chuyện đều tốt đẹp. Nó đòi hỏi xem xét tình huống từ những góc nhìn khác có cơ sở hơn.
Điều chỉnh phản ứng
Khi cảm xúc đã xuất hiện, con người vẫn có thể điều chỉnh cách biểu hiện hoặc phản ứng.
Ví dụ, một người đang tức giận có thể tạm dừng cuộc trò chuyện, hít thở chậm và quay lại thảo luận khi bình tĩnh hơn.
Một hình thức khác là kìm nén biểu hiện cảm xúc (expressive suppression). Tuy nhiên, việc không biểu lộ cảm xúc ra bên ngoài không đồng nghĩa với cảm xúc bên trong đã biến mất.
Nghiên cứu cho thấy hiệu quả của từng chiến lược phụ thuộc vào hoàn cảnh. Không có một phương pháp duy nhất phù hợp cho tất cả mọi người và mọi tình huống.
6. Trí tuệ cảm xúc có phải là khả năng luôn giữ bình tĩnh?
Trí tuệ cảm xúc (emotional intelligence) là một khái niệm được nghiên cứu trong Tâm lý học, với nhiều cách tiếp cận và mô hình khác nhau.
Trong mô hình năng lực của Mayer và Salovey, trí tuệ cảm xúc liên quan đến khả năng nhận diện, sử dụng, hiểu và điều tiết thông tin cảm xúc.
Một người có trí tuệ cảm xúc tốt không nhất thiết là người không bao giờ tức giận, buồn bã hoặc lo lắng.
Thay vào đó, họ có thể nhận biết tương đối rõ trạng thái cảm xúc của bản thân, hiểu những yếu tố góp phần tạo ra cảm xúc và lựa chọn cách ứng xử phù hợp với hoàn cảnh.
Ví dụ, khi cảm thấy thất vọng vì kết quả công việc, một nhà quản lý có thể nhận diện rằng mình đang tức giận nhưng vẫn lựa chọn trao đổi về nguyên nhân và giải pháp thay vì chỉ trích nhân viên.
Tương tự, trong gia đình, việc nhận ra người thân đang buồn không đồng nghĩa với khả năng biết chính xác nguyên nhân. Người có kỹ năng cảm xúc phù hợp vẫn cần lắng nghe, đặt câu hỏi và tránh suy đoán.
Trí tuệ cảm xúc vì vậy không nên được hiểu như khả năng đọc suy nghĩ của người khác hoặc kiểm soát mọi cảm xúc trong mọi hoàn cảnh.
7. Ứng dụng kiến thức Tâm lý học cảm xúc trong đời sống
Trong gia đình và các mối quan hệ
Nhiều mâu thuẫn không chỉ xuất phát từ sự khác biệt quan điểm mà còn liên quan đến cách mỗi người biểu hiện và diễn giải cảm xúc.
Khi một người đang tức giận, việc liên tục yêu cầu họ giải thích ngay lập tức đôi khi có thể khiến tình huống căng thẳng hơn.
Một cách tiếp cận phù hợp là thừa nhận trạng thái cảm xúc, tạm dừng nếu cần và quay lại trao đổi khi cả hai có thể lắng nghe.
Điều này không đồng nghĩa với việc bỏ qua vấn đề hoặc chấp nhận những hành vi gây tổn thương.
Trong giáo dục
Cảm xúc có thể ảnh hưởng đến sự chú ý, trí nhớ và động lực học tập.
Một học sinh quá lo lắng về việc bị chê trách có thể gặp khó khăn khi thể hiện kiến thức, dù đã chuẩn bị bài.
Môi trường học tập có sự hỗ trợ, phản hồi rõ ràng và tôn trọng người học có thể tạo điều kiện thuận lợi cho việc tham gia và phát triển năng lực.
Trong quản trị và lãnh đạo
Cảm xúc của người quản lý có thể ảnh hưởng đến bầu không khí làm việc và cách nhân viên tiếp nhận thông tin.
Khi xử lý sai sót, việc phân biệt giữa đánh giá kết quả công việc và đánh giá giá trị con người giúp cuộc trao đổi tập trung hơn vào giải pháp.
Nhà quản lý có thể thể hiện sự nghiêm túc mà không cần sử dụng lời nói mang tính xúc phạm hoặc gây áp lực không cần thiết.
Trong Marketing và hành vi khách hàng
Cảm xúc có thể ảnh hưởng đến sự chú ý, ấn tượng thương hiệu và quyết định mua hàng.
Một thông điệp truyền thông gợi lên cảm giác tin tưởng, hy vọng hoặc đồng cảm có thể tạo ra trải nghiệm khác với thông điệp chủ yếu dựa trên sự lo sợ.
Tuy nhiên, việc ứng dụng kiến thức Tâm lý học cảm xúc cần được thực hiện có trách nhiệm, tránh khai thác nỗi sợ hoặc sự bất an để thao túng quyết định của khách hàng.
8. Góc nhìn của ThS. Lê Anh Phước: Hiểu cảm xúc để thấu hiểu hành vi con người
Với nền tảng Thạc sĩ Quản trị kinh doanh (MBA), chứng chỉ Tâm lý học ứng dụng và định hướng tiếp tục học tập, nghiên cứu lĩnh vực Tâm lý học, ThS. Lê Anh Phước quan tâm đến việc kết nối kiến thức về nhận thức, cảm xúc và động cơ với những vấn đề thực tiễn của con người.
Trong cách tiếp cận này, cảm xúc không chỉ được xem là phản ứng cá nhân mà còn là một yếu tố cần tìm hiểu khi phân tích hành vi và chất lượng các mối quan hệ.
Một người thường xuyên nổi nóng không nên được đánh giá chỉ qua một lần mất bình tĩnh.
Một nhân viên im lặng trong cuộc họp không nhất thiết là người thiếu quan tâm.
Một học sinh khóc khi bị phê bình không đồng nghĩa với việc em thiếu khả năng chịu đựng áp lực.
Những biểu hiện đó có thể liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau như cách đánh giá tình huống, kinh nghiệm sống, đặc điểm cá nhân, trạng thái căng thẳng và môi trường xung quanh.
Không thể xác định chính xác nguyên nhân chỉ bằng việc quan sát một hành vi riêng lẻ.
Dưới góc nhìn Tâm lý học ứng dụng gắn với định hướng chuyên môn của ThS. Lê Anh Phước, thấu hiểu cảm xúc không phải là tìm cách loại bỏ những trạng thái khó chịu, mà là nhận diện vai trò của cảm xúc, tìm hiểu nguyên nhân và lựa chọn cách phản ứng phù hợp hơn.
Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa trong những môi trường đòi hỏi sự tương tác thường xuyên giữa con người, như gia đình, giáo dục, quản trị và các hoạt động xã hội.
Đồng thời, việc tìm hiểu cảm xúc cần dựa trên sự tôn trọng khác biệt cá nhân và tránh sử dụng các khái niệm Tâm lý học để tùy tiện chẩn đoán hoặc gắn nhãn người khác.
Kết luận: Trưởng thành về cảm xúc không có nghĩa là không còn cảm xúc tiêu cực
Cảm xúc là một phần không thể tách rời của đời sống tâm lý, có liên hệ mật thiết với nhận thức, động cơ và hành vi.
Thông qua việc tìm hiểu cơ chế hình thành cảm xúc, các quá trình đánh giá nhận thức và những chiến lược điều tiết cảm xúc, con người có thể hiểu rõ hơn vì sao mình phản ứng theo những cách nhất định.
Tuy nhiên, không nên đặt mục tiêu loại bỏ hoàn toàn sự tức giận, lo lắng hay buồn bã. Những cảm xúc này có thể mang thông tin quan trọng về nhu cầu, giới hạn và trải nghiệm cá nhân.
Điều cần phát triển là khả năng nhận diện cảm xúc, xem xét tình huống một cách thận trọng và lựa chọn hành vi phù hợp.
Dưới góc nhìn của ThS. Lê Anh Phước, nghiên cứu cảm xúc là một bước quan trọng để hiểu sâu hơn hành vi con người, bởi phía sau những phản ứng mà chúng ta quan sát được thường tồn tại những trải nghiệm tâm lý phức tạp cần được tìm hiểu bằng kiến thức khoa học và sự tôn trọng.
Hiểu cảm xúc không khiến con người trở nên hoàn hảo, nhưng có thể giúp mỗi cá nhân ứng xử có ý thức hơn với bản thân và những người xung quanh.
Thông tin liên hệ
Điện thoại: 0961 346 598
Email: anhphuoc.tphcm@gmail.com
Địa chỉ: 40 đường số 40, KĐT Vạn Phúc, phường Hiệp Bình, TP. Hồ Chí Minh
LinkedIn: https://www.linkedin.com/in/leanhphuocalphaman/
